Obrazovanje je najbitniji činilac u menjanju društvenog položaja žena na individualnom nivou. Podela zanimanja po rodu nije nužno generisana odozgo, već dolazi izvan obrazovnog sistema. Porodica i društvene okolnosti u jugoslovenskom slučaju značajno su ograničavale promociju žena na fakultetima

           Ivan Simić, Universität Bremen i Jacobs University Bremen 

Nastanak savremene nauke neodvojivo je povezan sa nastankom kapitalizma. Krupne promene su se desile sa prelaskom u moderno doba: Politička revolucija pokrenuta američkom i francuskom revolucijom, pratila je industrijsku i naučnu revoluciju. Ovi lomovi starih režima, uređenja i načina mišljenja suštinski su izmenili zapadno društvo. Ipak, sve ove promene nisu promenile rodne odnose, ili jesu ali ne u pravcu drastičnog oslobađanja žena od okova patrijarharta. Patrijarhat je sa razvojem kapitalizma još više učvršćen. Nosioci kapitala i srednji građanski sloj stvorili su novo građansko društvo u kojem je pozicija žene učvršćena u takozvanoj privatnoj sferi. Javna sfera bila je rezervisana isključivo za muškarce. O ulasku žena u nauku nije moglo biti ni reči. Fizičko i simboličko nasilje putem institucija, porodice, crkve, škola i država dalo je još veću moć muškarcima nad ženama. Moderna epistema, sa svime što je donela, bila je muška i patrijarhalna.

Devetnaesti vek i viktorijansko doba doneli su takvo fiksiranje rodnih odnosa da je čak i instituciju braka Engels sa pravom opisao kao legalnu prostituciju. Prodati sebe po što većoj ceni u dobar brak bio je nametnut ideal mnogim devojkama. Obrazovanje je moglo da služi isključivo podizanju te cene. Ovakav pristup je opravdan, ali sa sobom nosi rizik da žene svede na pasivnost i oduzme im agensnost. Nema sumnje da su žene razvijale strategije i taktike sa kojima su pregovarale sa strukturama moći. U okviru tih stuktura neke od njih su nalazile pozicije za aktivno delovanje i promenu svoje pozicije. Kada se govori o fiksiranim rodnim ulogama mora se reći da su one fiksirane u društvenoj praksi i da nikad nisu imale veze sa „biologijom“ ili evolucijom. Ne postoje muškarci i žene kao esencijalne kategorije u svojoj suštini. Žene nisu preuzimale nametnute rodne uloge jer su rođene „biološki“ kao žene, već zbog duboko utelovljenih identiteta koji su stvoreni kroz diskursivnu praksu. Bivanje ženom nikad nije određivala nikakva biološka, psihološka ili ekonomska sudbina već društvo koje proizvodi rodne diskurse. Pol, ono što smatramo biološkom datošću, ne postoji izvan heteroseksualnog rodnog diskursa jer upravo taj diskurs određuje način na koji shvatamo pol. Jednostavnije rečeno, niko se ne rađa „po prirodi“ kao muško ili žensko i niko „po prirodi“ ne prihvata rodne uloge, već se rodni identitet formira prolazeći kroz društvene prakse koje određuju rod (i mnoge druge stvari, poput rase), čime se formira osećaj sopstva.

Za jugoslovenski slučaj bitno je reći da je klasičan marksizam jasno uvideo povezanost razvoja kapitalizma i ojačavanja patrijarhata. Marks, Engels i kasnije Bebel su smatrali da je obrazovanje ključno za oslobađanje žena. Svi oni, sa druge strane, bili su isključivo protiv feminističkog pokreta koji je označavan kao buržoaska pojava i skretanje pažnje sa revolucije. Sa izvođenjem revolucije, u teoriji, nestalo bi žensko pitanje. Ravnopravnost žena u svakom pogledu (pravnom, političkom, obrazovnom...) došlo bi sa izvođenjem revolucije i promenom društva, jer je ravnopravnost žena utkana u osnovne premise komunizma. Tako su bitne ličnosti poput Aleksandre Kolontai bile protiv feminističkog pokreta, ali su svojim delovanjem učinile mnogo više nego njihove koleginice na zapadu.

Teoretske postavke marksizma povezane sa praktičnim iskustvom Lenjinovog, a zatim Staljinovog Sovjetskog Saveza značajno su uticale na jugoslovensko iskustvo koje se oseća i danas. Od revolucionarnog zanosa Lenjina, koji je podrazumevao potpuno oslobađanje žena od svih stega carske prošlosti, došlo se do retradicionalizacije porodice za vreme Staljina. Iako je Staljin zapečatio mnoge slobode koje su žene stekle nakon prvih godina revolucije (koje se tiču razvoda braka, abortusa, slobodne ljubavi...), nagla industrijalizacija i potreba za visoko obrazovanim kadrovima otvorila je nov prostor za žene. Žene su počele da se bave zanimanjima u industrijama koje su ranijih godina bile rezervisane samo za muškarce. Brzo su postale hemičarke, fizičarke a mnoge su našle poslove u rudarstvu ili metalurgiji. Upravo u ovo vreme kasniji jugoslovenski rukovodioci su se učili komunizmu u Moskvi.

Sa pobedom u ratu, oslobođenjem i revolucijom jugoslovenski komunisti su krenuli u izgradnju novog društva koje je trebalo da bude postavljeno na temeljima marksizma, lenjinizma i staljinizma. Žene je trebalo da budu jednake, aktivne u borbi protiv fašizma a zatim u igradnji socijalizma. To je značilo da moraju da budu obrazovane i država je preuzela organizovanje na hiljade kurseva za opismenjavanje i kvalifikaciju žena. Žene su izjednačene pred zakonom i osvojile su jednake mogućnosti školovanja. Tek tada, po prvi put u jugoslovenskoj istoriji, žene počinju masovnije da upisuju fakultete.

Marksistička teorija predviđa podjednako učešće muškaraca i žena u svim sferama društva, međutim domaći sociolozi su još za vreme trajanja socijalizma uočili u kojoj meri se realnost odvaja od teorije. Istina je da su ženama otvorena vrata svih fakulteta, međutim, vrlo brzo je došlo do feminizacije određenih profesija. Obrazovanje je najbitnije, jer ono pored ekonomske funkcije ima i ideološku funkciju, odnosno funkciju reprodukcije zvaničnog sistema vrednosti. Kako je to definisala Marina Blagojević, ono sadrži i konzervirajući i emancipatorski potencijal. Obrazovanje ženske dece je fenomen 20. veka. Međutim, vrlo brzo je došlo do povećane zastupljenosti studentkinja u određenim zanimanjima i naučnim oblastima. Tako se stvorila kontentracija žena i veća konkurencija među njima, a otklonila konkurencija muškarcima na područjima koja su se pokazala kao naročito perspektivna. Na taj način ni jugoslovenski socijalizam nije uspeo da razbije patrijarhalnu ideologiju. Proces feminizacije ili maskulinizacije određenih zanimanja pratio je ekonomiju. Žene su popunjavale one prostore koje su oslobodili muškarci. S druge strane, ne treba ni potcenjivati promene koje je doneo jugoslovenski socijalizam, jer su obrazovanjem u velikoj meri obuhvaćena i ženska deca.

Obrazovanje i fakulteti su bili najbitniji činilac u menjanju društvenog položaja žena na individualnom nivou. Podela zanimanja po rodu nije nužno generisana odozgo, već dolazi izvan obrazovnog sistema. Porodica i društvene okolnosti u jugoslovenskom slučaju značajno su ograničavale promociju žena na fakultetima. Mobilnost žena je na većini fakulteta bila mnogo manja nego mobilnost muškaraca, čak i kada su žene činile apsolutnu većinu studenata. Praćenje izbora u zvanje i prolaznost žena ka tituli redovnog profesora jasno ocrtava u kojoj meri jugoslovenski socijalizam nije uspeo da se izbori sa patrijarhartom. Čak i kada se pomerimo sa fakulteta i pogledamo zaposlenost visoko obrazovanih žena u različitim preduzećima širom bivše Jugoslavije, vidimo da je očita koncentracija muškaraca na rukovodećim položajima. Na vrhu rukovodeće piramide su muškarci, ali u sredini postoji ravnomernost. Onda se postavlja pitanje kako žene nisu uspevale da dođu na vrh piramide, a imale su jednake stručne kvalifikacije. Ovo pitanje nije bilo karakteristično samo za Jugoslaviju, već i za ostale socijalističke zemlje u Evropi. Sa druge strane, uočen je još jedan problem. Čak i u naukama gde su žene uspele da se izbore za većinu, došlo je do marginalizacije tih disciplina.

Relacija moći između muškaraca i žena nije bitno narušena sa izgradnjom jugoslovenskog socijalizma. Žene su ratom i revolucijom osvojile slobodu, građanska prava i pravnu jednakost, ali nisu uspele da razbiju patrijarhalnu matricu koja je postojala u čitavom društvu a koja je još više osnažena u haosu nacionalizma i rata devedesetih godina. Socijalizam nije uspeo da razbije definiciju tehnologije koja počiva na definiciji normalne muškosti, odnosno na muški centriranoj kulturi. Socijalistički sistem je omogućio ženama da se u takvoj kulturi bore, ali nikako nije garantovao jednake pozicije i mogućnosti. Kao što, uostalom, jednake mogućnosti i pozicije za žene nikad nisu postojale ni u Zapadnoj Evropi. Strukturalni problemi koji su bili karakteristični za socijalistički obrazovni sistem postoje i danas. Feminizacija određenih profesija je nasleđena i nije bitno izmenjena, što se kasnije prenosi na fakultete. Tako danas postoje „muški“ i „ženski“ fakulteti (dobar primer „ženskog“ fakulteta je Filološki fakultet), ali kao što je već rečeno, „ženski“ fakulteti su ženski samo do zvanja vanrednog profesora. Tada gotovo redovno postaju isključivo „muški“.

Povratak na Web Koed