KONTIGENCIJA
MALI UZROCI – VELIKE POSLEDICE

Istraživačka stanica Petnica, 4 - 8. novembar 2010.


U nauci, baš kao i u svakodnevnom životu, neprekidno se suočavamo sa kontingencijom – pojavom da su stvari mogle poći drugačije nego što se to uistinu desilo i dovesti do drastično različitih posledica. Preciznije govoreći, ovo je jedna od verzija logički najuopštenijeg shvatanja da su kontingentni sudovi oni koji nisu ni kontradiktorni ni nužno istiniti (poput matematičkih iskaza kao što je 2 + 2 = 4), već zavise od vrednosti parametara koji se u njima pojavljuju. Ova pojava najbolje je osvetljena u biološkoj evoluciji, gde je jasno da bi i najmanja promena u davnoj prošlosti – vlat trave zgažen u mezozoiku – dovela do neprepoznatljivo drugačije današnje biosfere. Ali to je podjednako istinito i u kosmologiji, geologiji, paleontologiji, istoriji nauke ili umetnosti. Da bismo objasnili stvarnost putem uzroka i posledica često nema drugog načina osim da pokažemo zašto se stvari nisu odvijale drugačije – a da bismo to pokazali, moramo imati mašte i detaljno proučiti zamišljenu situaciju u kojoj su se stvari odista drugačije odvijale!
Na ovom seminaru razmatramo upravo to za nauku – nasuprot onome što ćete često čuti u vannaučnom kontekstu – izuzetno važno pitanje, šta bi bilo da je...? Ono daje odgovore na mnoga pitanja ne samo u istorijskim, već i u ogromnom rasponu drugih nauka i dovodi nas do praga razumevanja šta uzročnost zapravo znači. Ono je duboko povezano sa opštijim pitanjem osetljivosti složenih sistema na male promene početnih uslova, odnosno pojave haosa. Pokušaćemo da damo presek ovih i povezanih pitanja kako kroz predavanja, tako i kroz samostalni rad polaznika na prigodno izabranom problemu za samostalni rad.



Rukovodilac seminara:
prof. dr Milan M. Ćirković (Astronomska opservatorija Beograd)

Stručni saradnici:

•    prof. dr Miloš Ković (Filozofski fakultet, Beograd)
•    prof. dr Vladimir Mihić (Filozofski fakultet, Novi Sad)
•    dr Jovan Čudomirović (Filološki fakultet, Beograd)
•    doc. dr Eva Kamerer (Biološki fakultet, Beograd)
•    mr Mirjana Mandić, Fond Petnica
•    akademik dr Zoran Knežević (Astronomska opservatorija, Beograd)
•    prof. dr Sunčica Zdravković (Filozofski fakultet, Novi Sad)
•    Predrag Ivanović – moderator za filmove pri Exploratoriumu

Asistenti:

•    Marina Radulaški (Fizički fakultet, Beograd)
•    Voin Petrović (Institut za nuklearne nauke Vinča, Beograd)
•    Stefan Trajković Filipović  (Filozofski fakultet, Beograd)

U POTRAZI ZA STRUKTUROM

Prema najstarijem evropskom mitu o stvaranju, prenesenom u Hesiodovoj Teogoniji, sve je otpočelo sa primordijalnim Haosom, iz koga su se u najstarijoj epohi izdvojili Gea (Zemlja), Tartarus (podzemni svet) i Eros (ljubav, tj. privlačna sila), nakon čega su sledila svi drugi “počeci”. Prema zanimljivoj elaboraciji koja potiče iz orfičke tradicije, i sam Haos je proizvod Hronosa (vremena) i Adrasteje (nužnosti). I mada danas možemo smatrati da je sve otpočelo pre 13,7 milijardi godina u Velikom prasku, ipak osnovni problem ostaje zapravo isti kao i u drevnim kosmologijama: nastanak najpre jednostavne, a potom sve složenije strukture iz jednostavnosti i bezobličnosti prvobitnog haosa. Ista opšta slika odnosi se i na gotovo sve druge oblasti kojima se nauka bavi: potreba za temeljnim objašnjenjem koju pred nas stavlja skoro svaki značajan fenomen u prirodi ili društvu implicira zahtev za unutrašnjom (od čega se dati fenomen sastoji?) ili spoljašnjom (kako se dati fenomen uklapa u opštiju celinu?) strukturom. Govor o atomskoj strukturi materije, logičkoj strukturi algoritma, modularnoj strukturi ljudskog uma, gramatičkoj strukturi rečenice, genetskom kodu izraženom kroz strukturu DNK, strukturalističkoj antropologiji i istoriografiji, ili hijerarhijskoj strukturi drevnih društava, jeste govor o samoj srži naučnog objašnjenja, pa i naučnog pogleda na svet. Od kosmološkog do umetničkog konteksta, od vektorskih prostora i drugih matematičkih struktura do struktura u jeziku, tokom ovog Exploratoriuma pokušaćemo da damo što je moguće širi pregled značenja i važnosti strukture u savremenoj nauci, stavljajući, kao i obično, najsnažniji akcenat na metodološke i interdisciplinarne aspekte stvaralačke avanture.